Onderscheidingsvermogen in onze handelingsplek

Dezelfde handeling. Een andere handelingsplek. Een totaal andere impact.

Twee mensen kunnen exact dezelfde beslissing nemen. Beiden kunnen duidelijke grenzen stellen. Beiden kunnen een team aansturen. Beiden kunnen een moeilijke boodschap brengen. Van buitenaf lijken hun handelingen identiek. En toch voelt iedereen het verschil.

De ene beslissing ontstaat vanuit angst om de controle te verliezen. De andere vanuit liefde voor het geheel. De ene vernauwt. De andere schept ruimte. Dat is voor mij de kracht van onze handelingsplek.

In mijn vorige blog schreef ik dat een open hart de plek is van waaruit we kunnen handelen en leven. Ik zie het als een kwaliteit van aanwezigheid waardoor je anders waarneemt, anders handelt en daardoor een andere impact hebt op mensen en systemen. Graag blijf ik nog even stilstaan bij het onderscheid in plek. Waarom maakt het zoveel verschil? En misschien nog belangrijker: waarom is dat onderscheid vandaag zo fundamenteel?

Ik geloof namelijk dat het niet enkel van tel is wat we doen maar zeker ook vanuit welke handelingsplek we dat doen.

Twee handelingsplekken van waaruit we kunnen handelen

Ik zie twee fundamentele bewegingen die voortdurend aanwezig zijn. Niet alleen in onze samenleving, maar ook in ieder van ons. Twee plekken van waaruit we kunnen handelen.

De eerste is de plek van angst en controle.

Angst is menselijk. Controle heeft ons als samenleving ontzettend veel gebracht. Zonder haar zouden we geen ziekenhuizen organiseren, geen veiligheid creëren of verantwoordelijkheid opnemen.

Angst wil beschermen. Controle wil houvast. Daar is op zich niets mis mee. Alleen...

Vandaag zien we hoe we bijna vanzelfsprekend vanuit die plek zijn gaan leven. Alsof angst de meest betrouwbare raadgever is. Alsof controle de enige weg is naar kwaliteit. En precies daar wringt het. Want angst vernauwt onze blik. Ze richt onze aandacht op wat mis kan gaan. Ze zoekt zekerheid waar het leven ons uitnodigt om het niet te weten. Daardoor worden efficiëntie en controle soms belangrijker dan betekenis. Afspraken belangrijker dan verbinding. Doen belangrijker dan zijn. We proberen levende systemen te organiseren alsof het machines zijn. De open ruimte wordt alsmaar kleiner. En precies daardoor verliezen we iets wezenlijks.

Gelukkig is er ook een andere plek van waaruit we kunnen leven en handelen.

De plek van liefde en vertrouwen. De plek van het open hart. Niet als een emotie of een romantisch ideaal. Wel als een fundamenteel andere manier van aanwezig zijn. Een ruimer bewustzijn van waaruit het geheel opnieuw zichtbaar wordt. Vanuit die plek erkennen en belichamen we dat mensen geen machines zijn. Dat organisaties levende systemen zijn. Dat ieder mens een eigen ritme heeft. Dat niet alles maakbaar is. En dat precies in de ruimte van het niet-weten die dan ontstaat iets nieuws zich kan tonen.

Het lijkt misschien alsof het ene goed is en het andere slecht maar zo zie ik het niet. Een open hart sluit angst niet uit. Integendeel. Het nodigt ons uit om zo diep te wortelen in liefde en vertrouwen dat angst terug haar juiste plaats krijgt. Niet langer als bestuurder maar als gids.

Angst vertelt ons waar iets kwetsbaar is. Waar iets bescherming vraagt. Waar aandacht nodig is. Maar ze bepaalt niet langer de richting.

Hetzelfde geldt voor controle. Ook controle hoeft niet te verdwijnen. Organisaties hebben duidelijke structuren nodig. Teams hebben heldere afspraken nodig. Veiligheid vraagt soms duidelijke grenzen. Maar ook hier verschuift de vraag.

Niet: "Hoe krijg ik alles onder controle?"

Wel: "Wat probeer ik hiermee beschermen? Dient deze controle het geheel? De veiligheid? De kwaliteit van ontmoeting? Of vertelt ze vooral iets over mijn eigen behoefte aan zekerheid?

Dat lijkt misschien een klein verschil. In werkelijkheid verandert het alles.

Wil ik mezelf beschermen of wil ik het geheel dienen? Vertelt het iets over mijn eigen projecties of over stukken in mezelf die nog bang zijn om los te laten? Dient dit de kwaliteit van de ontmoeting of voedt het vooral mijn ego? Het wordt een bewuste dans als het ware met het geheel voor ogen. Jezelf overstijgend, zonder jezelf te verliezen.  

Het inzicht dat mijn blik veranderde

Tijdens een onderzoek in 2022 dat ik samen met Philippe Vandenbroeck en Randy Mellaerts mocht begeleiden bij shiftN, in opdracht van de Koning Boudewijnstichting, werd een fundament gelegd dat zich in de jaren nadien steeds dieper verankerde en steeds zichtbaarder werd.

De Koning Boudewijnstichting vroeg ons te onderzoeken wat het betekenende dat er, naast doelgerichte zorg, zoveel nieuwe zorg- en welzijnsconcepten ontstonden. Het bleek een pertinente vraag om zicht te krijgen op de onderliggende transformatie binnen zorg en welzijn. Samen met een grote groep mensen onderzochten we welke bewegingen vandaag zichtbaar worden. Naast een aantal dimensies waartoe elk concept zich moet verhouden, kristalliseerden zich twee grote krachtlijnen uit. Enerzijds een beweging van het conventionele denken richting het generatieve, meer holistische denken. En anderzijds een beweging van een individuele aanpak naar een meer geïntegreerde benadering (Link naar de presentatie: https://www.youtube.com/watch?v=9mAX1mmdd4o).

Deze inzichten bleken voor mij een hefboom. Een hefboom omdat ze een beweging zichtbaar maakten die ik sindsdien steeds opnieuw herken. Achteraf gezien was dat voor mij nog maar het begin. Ik merkte dat er onder deze bewegingen nog een diepere laag lag. Namelijk de zoektocht om in plaats van vanuit angst en controle te leven, voluit vanuit vertrouwen het leven te laten stromen. En de individuele naar de geïntegreerde as, kreeg de betekenis van ego naar eco. Het handelen vanuit het eigen perspectief en het individualisme naar handelen vanuit het besef dat je altijd deel bent van een groter geheel, hokjes overstijgend.

Met het project “Zwerm” dat vanuit De Wissel vzw mijn pad kruiste, krijg ik vandaag dagelijks de kans om hierin te oefenen en te leren. Om het denken, handelen en reflecteren hierover steeds verder te verfijnen.

Een ander scherp inzicht dat zich in die tijd mocht ontvouwen, is dat je exact dezelfde handeling kan uitvoeren of dezelfde taal kan spreken en toch vanuit een andere plek handelt op deze transitielijn. Zo kan het lijken alsof je elkaar begrijpt en hetzelfde bedoelt terwijl je voelt dat jullie wereld(beeld) wezenlijk anders is. Voelen is hierin van wezenlijk belang.

En bovendien bepaalt de handelingsplek niet alleen de impact van een actie, maar beïnvloedt ook welke actie we initiëren of niet, welke keuzes we maken en welke mogelijkheden we voor onszelf en anderen waarnemen.

Sindsdien zie ik die bewegingen overal terug. In organisaties. In leiderschap. In teams. En vooral in de manier waarop mensen handelen. Daarom is het in onze eigen ontwikkeling zo belangrijk om loepzuiver en eerlijk naar onszelf en onze handelingsplek te kijken. Jezelf kennen, ook je schaduwkanten, ook de plekken waarvan je weet dat ze geraakt zijn. Deze echte en oprechte blik naar binnen is een motor voor verandering. Ze scherpt je onderscheidingsvermogen en geeft je inzichten die nodig zijn om nieuwe stappen te zetten.

Onderscheidingsvermogen

Daarom ook geloof ik dat onderscheidingsvermogen één van de belangrijkste vaardigheden van deze tijd is. Om eerlijk naar jezelf te kijken en om scherp te voelen welk stukje van jou is en welk stukje van de ander. Niet als oordeel, wel als uitnodiging.

Wanneer spanning ontstaat, stel ik mezelf bijvoorbeeld vragen als: Wat probeert mijn angst op dit moment te beschermen? Vanwaar komt mijn frustratie? Waar wil ik controle houden en waarom? Welk stukje van mezelf is geraakt? Wat vraagt hier werkelijk mijn aandacht? En vanuit welke plek wil ik antwoorden?

Dat zijn geen vragen die je één keer stelt. Het is een voortdurende oefening. Een open hart ontvouwt zich laag na laag. En zo verdiept ook ons onderscheidingsvermogen zich. Een diep innerlijk weten. Het fundamentele belang van beide ont-wikkelde zich tijdens mijn opleiding bij Noor Bongers: ‘Uitmuntend leiderschap dat lef, precisie én overgave vraagt. Daar waar innerlijke waarheid maatschappelijke impact wordt.’ Hoe mooi is dat. We leren steeds beter zien wat van ons is, wat van de ander is en wat het geheel van ons vraagt. Niet om angst of controle uit te bannen. Wel om ze hun juiste plaats te geven zodat liefde en vertrouwen opnieuw de grondtoon kunnen worden van waaruit we handelen.

Van persoonlijke ontwikkeling naar cultuurverandering

Wat individueel begint, blijft nooit individueel. Onze handelingsplek reist mee de relatie in. Ze wordt voelbaar in onze ontmoetingen. Ze krijgt vorm in een team. Ze wordt cultuur. En cultuur beïnvloedt hoe een organisatie beslissingen neemt, met onzekerheid omgaat en mensen behandelt.

Daarom kunnen we maatschappelijke transitie niet los zien van persoonlijke transformatie. Niet omdat individuen verantwoordelijk zijn voor alles wat er in systemen gebeurt. Wel omdat systemen altijd door mensen worden gedragen en vormgegeven. En mensen veranderen nooit los van de systemen waarin ze leven. Het is een voortdurende wisselwerking.

Daarom geloof ik dat de transformatie van deze tijd over een ander bewustzijn gaat.

Over mensen die bereid zijn zichzelf te ontmoeten. Die hun angst niet langer hoeven weg te duwen, maar haar ook niet meer het stuur laten vasthouden.

Over leiders die niet alle antwoorden hoeven te hebben, maar wel bereid zijn om vanuit een andere plek aanwezig te zijn.

Over teams die niet alleen zoeken naar oplossingen, maar ook leren luisteren naar wat er onder de oppervlakte leeft.

Over organisaties die niet enkel efficiënter willen worden, maar zich afvragen wat werkelijk dienend is voor het geheel.

Want wanneer liefde en vertrouwen opnieuw de grondtoon worden van onze handelingsplek, verandert niet alleen ons eigen leven.

Dan veranderen gesprekken.

Dan veranderen relaties.

Dan veranderen teams.

Dan verandert leiderschap.

Dan veranderen organisaties.

En uiteindelijk veranderen ook de systemen die we samen bouwen.

Misschien is dat wel de uitnodiging van deze tijd. Niet iemand anders worden, wel ons herinneren van waaruit we eigenlijk bedoeld zijn om te handelen. Met het geheel steeds opnieuw als leidraad en je innerlijk weten als kompas.

Want de plek van waaruit jij handelt, blijft nooit alleen van jou.

Ze reist mee in je relaties. Ze wordt voelbaar in je team. Ze vormt mee de cultuur van je organisatie. En uiteindelijk draagt ze bij aan de systemen die we samen bouwen.

Daarom begint transformatie misschien wel bij de meest fundamentele vraag die we kunnen stellen:

Vanuit welke plek wil ik handelen?

Foto 1: Bescherming op de Atlantische Oceaan

Foto 2: Onderscheidingsvermogen van de Apofyliet tegen een vlakte van water, oceaan, lucht, wolken en zon

Foto 3: Uitzicht vanop de Pico Ruivo (1862m), Madeira

Foto 4: Clever vogeltje bovenop de Pico Ruivo